Extreemrechtse AfD wint in deelstaat Saksen-Anhalt: ‘Heeft te maken met angst voor de toekomst’
De AfD behaalde net niet een absolute meerderheid bij de deelstaatverkiezingen in het Duitse Saksen-Anhalt. De veiligheidsdiensten hebben de AfD in die deelstaat al jaren geleden bestempeld als extreemrechts. In de eerste honderd dagen belooft de AfD in de deelstaat dat asielkinderen naar aparte klassen worden verplaatst, dat de regenboogvlag op scholen wordt verboden en dat subsidies voor ‘anti-Duitse’ cultuur gestopt worden. “Als de democratie niet levert, gaan mensen op zoek naar alternatieven, ook gevaarlijke alternatieven”, zegt René Cuperus, politicoloog en onderzoeker van populisme aan Clingendael Instituut, bij Spraakmakers.
Angst voor de toekomst
Cuperus schetst dat de partij vooral stemmen heeft gewonnen van jongeren en arbeiders. “Dat heeft te maken met angst voor de toekomst. Veel maakarbeid verdwijnt en kennisbanen worden overgenomen door AI.” Daarnaast maken mensen zich zorgen over migratie, ziet hij.
Bestuur
Daarnaast ziet Cuperus dat het ‘slechte presteren’ van andere Duitse partijen een rol speelt. “Merz is de minst populaire bondskanselier van Duitsland. En als de democratie niet levert, gaan mensen op zoek naar alternatieven, ook gevaarlijke alternatieven.” Daarom denkt Cuperus dat de oplossing ligt in beter bestuur en partijen die regeren vanuit het landsbelang en minder vanuit het partijbelang.
Ulrike Nagel op de radio in het programma Spraakmakers op KRO-NCRV, over de oorzaken van de winst van de AfD in Sachsen-Anhalt.
Achtergesteld gevoel
Ulrike Nagel, journalist en Duitslandkenner, merkt ook op dat mensen zich in Oost-Duitsland achtergesteld voelen ten opzichte van West-Duitsland. “De pensioenen liggen lager, ze hebben minder vermogen.” Ook speelt de komst van vluchtelingen of de financiële steun aan Oekraïne een rol in het achtergestelde gevoel van inwoners, ziet Nagel.
Luisteraar Martin ziet gelijkenissen tussen deze overwinning van de AfD en de overwinning van de NSDAP in de jaren 30. “Die kwam ook met democratische verkiezingen aan de macht. Vervolgens werd de democratie afgeschaft en de dictatuur gevestigd. Het is beangstigend dat het geheugen mensen in de steek laat bij de keuze die zij nu in vrijheid hebben kunnen maken.”
Collectief-lid Liesbeth: “Ik vind het een zorgelijke weg die wordt ingeslagen met al die rechtse partijen. Aan de andere kant denk ik: laat ze het maar bewijzen. Hier in Nederland hebben de rechtse partijen niets klaargemaakt.”
Samenvatting
De stelling van de dag voor het opiniepanel Standpunt.nl luidt: “Ik maak me zorgen over de grote verkiezingswinst van de AfD in Duitsland.” De AfD behaalde een forse overwinning en de uitzending analyseert de oorzaken en gevolgen hiervan met verschillende experts.
Tijdlijn en Inhoud
[00:00] – Introductie en achtergrond De presentatrice opent de uitzending met het nieuws uit Saksen-Anhalt. De AfD heeft daar een monsterzege behaald, net geen absolute meerderheid, maar wel genoeg om binnen 100 dagen omstreden, anti-democratische maatregelen aan te kondigen (zoals het verplaatsen van asielkinderen naar aparte klassen).
[01:14] – Analyse door Duitslandkenner Ulrike Nagel Ulrike Nagel is in de studio aanwezig en duidt de winst van de AfD, die nog 4% hoger uitviel dan verwacht. Ze legt uit waarom veel kiezers in Oost-Duitsland zich tot deze partij wenden:
Achterstelling en armoede: Oost-Duitsers voelen zich structureel achtergesteld. Pensioenen zijn lager en er is nauwelijks sprake van opgebouwd vermogen of eigen woningbezit, een erfenis uit de communistische tijd.
Frustratie en onzekerheid: Na de val van de Muur moesten veel mensen hun leven opnieuw opbouwen, wat vaak gepaard ging met langdurige werkloosheid en verlies van status.
Jaloezie richting nieuwkomers: Er heerst onvrede over het feit dat er wél geld en aandacht is voor vluchtelingen (zoals in 2015 en nu met Oekraïners), terwijl de eigen bevolking zich genegeerd voelt.
Complexe wereld: De wereld is complexer geworden en kiezers zoeken naar simpele antwoorden, waarbij het geld volgens hen “bij onszelf” gehouden moet worden.
[06:18] – De media en politieke schok met Margriet Brandsma Voormalig Duitsland-correspondent Margriet Brandsma sluit telefonisch aan om te bespreken hoe er in de Duitse en internationale media wordt gereageerd.
Schok en ontzetting: Hoewel de winst voorspeld was, is de daadwerkelijke omvang een enorme klap voor de gevestigde partijen.
Positie van Friedrich Merz: De leider van het CDU beloofde eerder de AfD te zullen halveren. In plaats daarvan is zijn eigen partij gehalveerd in deze regio, wat leidt tot zware kritiek in de pers.
Radicalisering: Brandsma benadrukt hoe extreem de afdeling van de AfD in Saksen-Anhalt is. Woordvoerders hebben banden met verboden neonazi-groeperingen. Ze schrikt vooral van programmapunten zoals aparte klassen voor vluchtelingenkinderen en het apart zetten van kinderen met een lichamelijke beperking.
[09:29] – Reactie op luisteraars en de ‘Duitse stemming’ De presentatrice leest een reactie voor van een luisteraar (Jantine Dijkstra) die stelt dat angst een slechte raadgever is. Nagel reageert hierop door de algemene sfeer in Duitsland te beschrijven.
Slechte stemming: Er hangt een zeer negatieve sfeer in Duitsland. Volgens Nagel beheersen Duitsers “de kunst van de lichtheid van het bestaan” minder goed dan bijvoorbeeld Nederlanders. Als het slecht gaat, is alles zwaar en donker.
Polarisatie: Mensen die niet op de AfD stemmen, zijn momenteel erg boos en angstig. De polarisatie wordt versterkt door sociale media, waar mensen in hun eigen alternatieve realiteit leven en de verbinding met het midden kwijtraken.
[11:04] – Een bredere politicologische blik met René Cuperus Politicoloog en populisme-onderzoeker (Clingendael) René Cuperus trekt de situatie breder en vergelijkt het met internationale ontwikkelingen.
Vergelijking met Nederland: Cuperus trekt een parallel met de schok in Nederland toen de PVV de grootste partij werd. Het is volgens hem geen geïsoleerd (Oost-)Duits probleem, maar een fenomeen in de hele westerse wereld (ook in de VS en Frankrijk).
Opstand tegen het establishment: Mensen stemmen AfD als een opstand tegen de gevestigde orde. Dit komt voort uit een dubbele angst: de klimaatcrisis enerzijds en de migratiecrisis anderzijds.
Bedreiging van de arbeidersklasse: De ‘maakindustrie’ in Duitsland staat onder zware druk (als voorbeeld noemt hij het mogelijke verlies van 100.000 banen bij Volkswagen). Dit raakt de arbeidersklasse direct.
Waarschuwingen werken niet meer: Cuperus merkt op dat het labelen van deze politici als neonazi’s of extremisten niet meer werkt. Het schrikt de kiezers niet meer af.
De oplossing: De enige manier om dit tegen te gaan, stelt Cuperus, is door beter te besturen, te leveren op beloftes en daadwerkelijk grip te krijgen op problemen zoals migratie. Als de democratie niet levert, zoeken kiezers naar (gevaarlijke) alternatieven.
Spraakmakers is dé radiotalkshow op NPO Radio 1. Roos Abelman en Carl-Johan de Zwart ontvangen bevlogen gasten die je nét even anders naar het nieuws laten kijken.
